film: Persona

 Kimi zaman bir topluluk içinde oturur ve kendinizi o ortama ait hissetmezsiniz. Konuşmalar sürer, jestler tanıdıktır, tepkiler neredeyse ezber gibidir. Siz ise sessizce izlersiniz. İnsanların farkında olmadan büründükleri rolleri görürsünüz; bu rollerin ne kadar doğal karşılandığı size tuhaf gelir. Anne olmak, öğretmen olmak, doktor olmak, memur olmak ya da “iyi bir vatandaş” olmak… Toplumun bizden beklediği kimlikler, çoğu zaman sorgulanmadan sahiplenilir ve tekrar edilir.

Bu yabancılaşma hissi bazen daha da sarsıcı bir hâl alır. En yakınımızdaki insanların bile — birlikte yaşadığımız, sevdiğimiz, güvendiğimiz kişilerin — düşünce biçimlerinin, tepkilerinin ve değerlerinin ne kadar “herkes gibi” olduğunu fark ettiğimiz anlar olur. O noktada şaşkınlık kaçınılmazdır: Bizi onlara yakın hissettiren şey gerçekten kim oldukları mıydı, yoksa hepimizin uymayı öğrendiği ortak bir rol mü?

Ingmar Bergman’ın Persona filmi tam da bu rahatsız edici sorunun etrafında şekillenir. Film, kimliğin doğal ve sabit bir öz mü yoksa toplumsal beklentilerle örülmüş bir maske mi olduğunu sorgularken, izleyiciyi yalnızca karakterlerle değil, kendi gündelik rollerimizle de yüzleşmeye zorlar. Persona, başkalarını izlerken duyduğumuz o sessiz yabancılığı merkeze alır ve şu soruyu fısıldar: Eğer herkes bir rol oynuyorsa, geriye kalan “ben” tam olarak nerededir?

 

PERSONA

Yıl                   : 1966
Yönetmen       : Ingmar Bergman
Yazan              : Ingmar Bergman
Oyuncular      : Bibi Andersson, Liv Ullmann, Margaretha Krook

“İnsan gerçekten kimdir, konuştuğu kişi mi yoksa sustuğu?”

Ingmar Bergman’ın Persona’sı, klasik bir hikâye anlatmaktan çok bir zihnin içine girme deneyimi. Film, birbirinden çok farklı iki kadının yollarının kesişmesiyle başlıyor; biri konuşmamayı seçmiş bir sanatçı, diğeri onunla ilgilenmekle görevlendirilmiş genç bir kadın. Mekânlar sade, olaylar minimal — ama gerilim giderek artıyor. 

Bu filmde asıl çatışma dış dünyada değil, bakışlarda, sessizliklerde ve söylenmeyenlerde. Konuşmanın mı yoksa susmanın mı daha dürüst olduğu, bir insanın başkasına ne kadar yaklaşabileceği ve bu yakınlığın nerede tehlikeli hâle geldiği soruları yavaş yavaş ortaya çıkıyor. 

Psikolojik bir gerilim gibi ilerleyen Persona ama korkutmak yerine rahatsız eder.  Cevaplar vermez, soru bırakır.



************************** FİLM AYRINTILI İÇERİK 

En Temel Soru: “Ben kimim?” 

Film boyunca aslında şunu izliyoruz: Bir insanın kimliğinin ne kadar gerçek, ne kadar rol olduğunun çözülüşü.
 

• Elisabet konuşmayı bırakıyor. Toplumun ondan beklediği “rolleri” oynamayı reddediyor.
• Alma ise konuşa konuşa kendi içini döküyor. Bastırdığı gerçek benliği ortaya çıkıyor. 

Zamanla şu oluyor: İkisi iki ayrı kadın gibi değil, aynı benliğin iki parçası gibi görünmeye başlıyor.

Yorum:

Elisabet = maskeyi çıkaran, susan, gözlemleyen “çıplak benlik”
Alma = konuşan, rol yapan, uyum sağlayan “toplumsal benlik” 

Yani film şunu soruyor: “Gerçek benliğimiz hangisi? Konuştuğumuz kişi mi, sustuğumuz kişi mi?”

 

Yüzlerin Birleşmesi Sahnesi 

O meşhur yüzlerin üst üste geldiği sahnede film açıkça şunu söylüyor: Kimlik sandığımız şey sabit değil. Başka insanlarla, beklentilerle, korkularla sürekli şekil değiştiriyor. Bir noktadan sonra şunu hissediyoruz:
 

Alma, Elisabet’e dönüşüyor mu?

Yoksa Elisabet hep Alma’nın içinde miydi? 

Bu kafa karışıklığı bilinçli. Çünkü Bergman netlik vermek istemiyor. O, seni rahatsız etmek istiyor. Çünkü kimlik de rahatsız edici bir şey.

 

Elisabet Neden Susuyor? 

Çok güçlü bir sembol bu. Elisabet bir sahnede savaş görüntülerine bakıyor, acı çeken insanları görüyor. Sonra günlük hayata dönüyor: tiyatro, roller, sahte duygular… Ve konuşmayı bırakıyor. 

Bu şu anlama gelebilir:

• Dünya korkunçken “normal” davranmak sahte geliyor
• Sözcükler yalan, roller yapay
• Konuşmak = maske takmak
• Susmak = gerçeğe yaklaşmak 

Ama ironik olan şu: Susarak bile bir rol oynamaya başlıyor. Yani maskeden tamamen kaçış da mümkün değil.

 

Psikolojik Yorum (En Yaygın Okuma) 

Film adeta bir kişilik bölünmesi ya da ayna terapisi gibi ilerliyor. 

Alma, Elisabet’e baktıkça:

• Bastırdığı cinselliği
• Bencilliği
• Karanlık düşünceleri
• Suçluluk duygularını 

itiraf etmeye başlıyor. Yani Elisabet sanki: Alma’nın görmek istemediği taraflarının aynası. Bu yüzden Elisabet konuştukça değil, sustukça daha güçlü.

 

Film Neden Ortasında “Kopuyor”? 

Projektör yanıyor, film şeridi yanıyor, görüntüler kesiliyor. Bergman orada şunu yapıyor:  “Şu an izlediğin şey de bir kurgu. Tıpkı kimliğin gibi.” Yani sadece karakterlerin değil, filmin kendisinin de bir “persona” (maske) olduğunu hatırlatıyor.

 

Peki “Bu filmden ne anlamam gerek?” 

Şunu anlaman yeterli:
 

• Kimlik sabit değil, parçalı
• İnsan hem oynadığı roldür hem de rol yapmaktan yorulan kişidir
• Yakın ilişkilerde insanlar birbirine karışır, sınırlar bulanıklaşır
• Konuşmak her zaman dürüstlük değildir, susmak her zaman kaçış değildir
• “Gerçek ben” dediğimiz şey belki de hiç tam yakalanamaz

 

Ve belki de en önemlisi: Başkalarına baktıkça aslında kendimizi görürüz. 

 

Anne Olmak Teması (Filmin Kalbi) 

Anne Arketipinin Yıkımı

Bu başlıkta film şu tabu soruyu sorar: Anne olmak istememek bir sapma mı, yoksa bastırılmış bir gerçek mi?

İncelenecek:

• Kutsal anne imgesi
• Suçluluk ve tiksinti birlikteliği
• Kadın kimliğinin tek role indirgenmesi

 

Bu başlık, filmi döneminin çok ötesine taşır. 

Elisabet’in annelikle ilgili hikâyesi; çocuğunu istememesi, ona yabancı hissetmesi… Bu kısım çok sert çünkü sinemada nadir gösterilen bir şeyi söylüyor: “Bir kadın anne olmak zorunda hissetti ama içinden gelmedi.” 

Elisabet, toplumun “iyi anne” rolünü oynuyor. Ama iç dünyasında boşluk, soğukluk, hatta pişmanlık var.  Bu da filmin ana fikrine bağlanıyor:

 

Anne rolü = Persona (maske)

Gerçek duygu = Bastırılmış benlik 

Alma ise tam tersine, “normal”, “uyumlu”, “doğru” hayatı temsil ediyor gibi başlıyor. Ama film ilerledikçe onun da içinden: bencillik, cinsel arzular, zalimlik, kıskançlık çıkıyor. Yani film şunu diyor: Toplumun “iyi kadın” kalıbı kimseye tam uymuyor.

Cinsellik Anlatısı (Plaj Hikâyesi) 

Alma’nın sahilde yaşadığı deneyimi anlattığı uzun sahne neden önemli? Çünkü Alma ilk defa: Kontrolsüz, toplumsal kuralların dışında, “ayıp” sayılabilecek bir arzuyu utançla ama dürüstçe anlatıyor. Bu sahne şunu kırıyor: “Ben düzgün biriyim” illüzyonu. Alma kendini hep “daha ahlaklı” sanıyordu.

Ama o hikâyeyle birlikte görüyoruz ki o da karmaşık, karanlık ve arzularıyla dolu.

Ve dikkat: Elisabet hiç konuşmadan onu dinliyor. Yani;
 

Konuşan = maskesi düşen

Susup bakan = aynayı tutan 

Güç Dengesi Değişiyor 

Terapötik İlişkinin Çöküşü 

Hemşire–hasta ilişkisi:

• Başta profesyonel
• Sonra duygusal
• En sonunda simbiotik ve yıkıcı

Bu başlık altında:

• Etik sınırların erimesi
• “Dinleyen” kişinin güç kazanması
• Terapinin vampirleşmesi tartışılır.

 

Başta Alma hemşire → güçlü, kontrol sahibi

Elisabet hasta → pasif 

Ama sonra roller tersine dönüyor. Alma duygusal olarak çözülüyor. Elisabet sessizliğiyle üstünlük kuruyor. Alma, Elisabet’in bakışları altında parçalanıyor. 

Bu da ilişkilerle ilgili acı bir gerçeğe dokunuyor: Birini gerçekten dinlemek bile güçtür. Hele ki o kişi seni senden iyi görüyorsa…

 

İlk Çelişki: “Konuşmuyorum” Ama İfade Ediyorum 

Elisabet konuşmayı reddediyor ama: yazıyor, düşünüyor, gözlemliyor, yorumluyor. Yani iletişimi kesmiyor, sadece şeklini kontrol ediyor. Bu çok kritik: Elisabet susarak güç kazanıyor ama yazarak hâlâ oyunun içinde kalıyor. Sessizlik onun için bir yokluk değil, seçilmiş bir strateji. 

Doktora Yazıyor? Çünkü doktor güç figure, otorite, “normal”in temsilcisidir. Elisabet doktora yazarak şunu yapıyor: Kendi durumunu kendisi tanımlıyor. “Hasta” rolünü pasifçe kabul etmiyor. Hikâyenin kontrolünü elinde tutuyor. Yani: 
 

Konuşmamak = bedensel isyan

Mektup = entelektüel kontrol 

Alma’nın Sırtından Konuşmak 

Mektubun en rahatsız edici yanı şu: Elisabet, Alma’yı anlatıyor. Ama Alma’ya değil, hakkında yazıyor. Bu mesafe koymak, üstten bakmak, gözlem nesnesine dönüştürmek demek. Ve burada vampirizm yorumu devreye giriyor: Alma yaşarken, Elisabet onu metne dönüştürüyor. Yani:

• Alma = canlı deneyim
• Elisabet = onu soğukkanlılıkla kayda alan bilinç

 

Konuşmak Neden Daha Tehlikeli? 

Elisabet için söz doğrudan, kontrolsüz, anında tepki doğuran bir şey. Yazıysa filtreli, mesafeli ve düzeltilebilir. Yani yazı, maskeyi koruyarak ifade etme yolu. Bu yüzden konuşmayı reddeden biri için yazmak çelişki değil: Yazmak, sessizliğin en güvenli biçimi.

 

Persona Kavramına Geri Dönülürse 

Elisabet: Konuşarak maskesinin çatladığını biliyor. Yazıyla maskeyi onarıyor. Yani susmak:

“Ben rol yapmayacağım” demek değil. “Rolü ben seçeceğim” demek. Bu yüzden film şunu fısıldıyor: Elisabet samimiyetten değil, kontrolden susuyor olabilir.

 

Filmin Acı İronisi 

Elisabet konuşmayı bırakarak sahiciliğe ulaşmak ister gibi görünür ama mektupla manipulative, hesaplı, mesafeli bir ifade kurar. Yani film şu soruyu bırakır: Sessizlik dürüstlük mü, yoksa daha sofistike bir maske mi? Ve cevap vermez. 

Kısaca, Elisabet doktora mektup yazar çünkü İfade ihtiyacı bitmez. Sadece biçim değiştirir. Sessizlik, masum değil; güç dolu bir tercihtir. Konuşmamayı seçmesi dünyadan çekilmek değil, dünyayı uzaktan kontrol etmek olabilir. 

 

Sessizlik Bir Performans mı? (Susmanın Sahiciliği) 

Burada temel soru şu: Elisabet susarak rol yapmayı mı bırakıyor, yoksa konuşmaktan daha sofistike bir rol mü oynuyor?

İncelenecek noktalar:

• Sessizliğin zamanla güç üretmesi
• Diğer karakterlerin bu sessizliği “anlamla doldurması”
• Susmanın, konuşmaktan daha manipülatif olabilmesi 

Bu başlık, filmin ahlaki merkezini tartışmaya açar.
 

Yazı – Söz – Bakış: İletişim Biçimlerinin Hiyerarşisi 

Filmde üç farklı ifade biçimi var: Konuşma (Alma), Yazı (Elisabet), Bakış (kamera / seyirci)

Hangisi daha dürüst, hangisi daha tehlikeli?

 

Yüz Sineması: Bergman’ın Kamera Etiği

 Neden bu kadar yakın plan? Bu başlık şunları tartışır:

• Yüzün maske mi, pencere mi olduğu
• Kameranın “bakma hakkı”
• Seyircinin röntgenciliği 

Yani film sadece karakterleri değil, izleme eylemini de sorgular. 

 

Alma Neden Şiddete Yaklaşıyor? 

Bir sahnede Alma neredeyse Elisabet’e zarar verecek noktaya geliyor. Çünkü şunu fark ediyor: Elisabet onu kullanıyor. Onun itiraflarını, duygularını, zayıflıklarını gözlemliyor — bir oyuncu gibi. Yani Elisabet konuşmuyor ama yine de rol yapıyor. “Maske takmıyorum” maskesini takıyor. Bu noktada Alma’nın öfkesi aslında şu çığlık: “Ben gerçek oldum, sen hâlâ oyun oynuyorsun!”

 

Vampirizm Ne Demek Burada? 

Buradaki vampirlik kan emmek değil. Duygu, kimlik, enerji emmek. Yani: Bir insanın kendini var etmek için başkasını tüketmesi. Persona’da vampir olan açık ara Elisabet. 

Elisabet Nasıl Vampirleşiyor? 

Elisabet: Konuşmuyor. Tepki vermiyor. Kendini açmıyor. Ama Alma’yı konuşturuyor. Bu çok önemli. Çünkü: Alma anlatıyor → açılıyor → savunmasızlaşıyor. Elisabet dinliyor → bilgi topluyor → güç kazanıyor. Yani ilişki tek yönlü bir akışa dönüşüyor:

 

Alma → Elisabet 

Alma’nın utancı, cinselliği, suçu, korkuları Elisabet’in besini oluyor. Ve Elisabet karşılığında hiçbir şey vermiyor. Tam vampir mantığı.

 

Sessizlik = Avcı Tekniği 

Vampirler genelde sessizdir. Gözleriyle etkiler. Hipnotize eder. Elisabet de aynen böyle. Sessizliği masum, “zararsız” gibi görünüyor. Ama aslında bu: Karşısındakini kendine açmaya zorlayan bir baskı. Alma, o sessizliği doldurmak için konuşuyor. Ne kadar çok konuşursa, o kadar tükeniyor.

 

Kimliğin Bulaşıcı Olması 

Persona’nın en rahatsız edici fikri: Kimlik sabit değil, temasla bulaşır. Burada taklit,  aynalanma, aınır kaybı üzerinden, iki karakterin giderek birbirine karışması incelenir.

 

Kimlik Emme Nasıl Oluyor? 

Bir noktadan sonra fark ediyorsun ki: Alma Elisabet gibi giyinmeye başlıyor. Elisabet’in mimiklerini alıyor. Hatta onun adına konuşur gibi oluyor. Yani: Alma siliniyor. Elisabet çoğalıyor. Bu klasik vampir mitinin psikolojik versiyonu: Vampir ölümsüz kalmak için başkalarının yaşamını emer. Elisabet de anlamını yitirmiş sanatçı, anne rolünden tiksinmiş, kimliği çatlamış biri. O boşluğu Alma’dan emdiği canlılıkla dolduruyor.

 

Alma Neden Çıldırma Noktasına Geliyor? 

Çünkü içgüdüsel olarak şunu hissediyor: “Ben yok oluyorum.” Alma’nın sinir krizleri, öfke patlamaları, şiddete yaklaşması: kıskançlık değil. Sadece hayal kırıklığı değil. Bu hayatta kalma refleksi. Vampir tarafından tüketilen “kurban”ın çırpınışı.

 

Kamera da Vampir Gibi 

Bergman burada bir adım daha ileri gidiyor. Kamera yüzlere çok yakın. Kaçış yok. Seyirci de bakıyor, izliyor, tüketiyor. Yani:

Film = vampire
Seyirci = vampire
Karakter = besin 

Bu çok rahatsız edici bir fikir: Başkasının acısını izlemek de bir tür vampirlik olabilir. 

Psikolojik Okuma 

Bu vampirizm yorumu özellikle şu ilişkilerde çalışıyor:

• Terapist – danışan
• Sanatçı – ilham kaynağı
• Karizmatik ama duygusal olarak kapalı insanlar
• “Ben çok derinim” ama karşısındakini tüketen tipler 

Elisabet, duygusal olarak kapalı ama çekici. Alma ise açık, dürüst ama savunmasız. Bu kombinasyon hep tehlikelidir.

 

Film Bu Yorumu Onaylıyor mu? 

Bergman asla “Evet, Elisabet vampirdir” demez. Ama şunları bilerek koyar:
 

• Tek yönlü itiraflar
• Güç dengesinin sessizlikle kurulması
• Kimliklerin erimesi
• Kurbanın yıpranması
• Vampir mitini çağrıştıran bakışlar, yakın planlar 

Yani bu yorum zorlanmış değil, çok sağlam.

 

Son Darbe 

Filmin en acı fikri şu olabilir: Bazı insanlar konuşmaz, hissetmez gibi görünür —
ama başkalarının duygularıyla hayatta kalır. Ve en tehlikelileri, “ben sana zarar vermiyorum” diyenlerdir.

 

Persona Ne Demekti? 

Latince persona = maske. Film şunu söylüyor olabilir:
 

• Anne maskesi
• Eş maskesi
• İyi insan maskesi
• Güçlü kadın maskesi
• Sanatçı maskesi 

Bunların altında net, saf bir “öz benlik” var mı? Bergman çok acımasız bir cevap ima ediyor: Belki de maske dediğimiz şey zaten kimliğin kendisi. Maskeyi çıkarınca geriye boşluk kalıyor olabilir. O yüzden film rahatsız edici. Çünkü umutlu bir cevap vermiyor.

 

Son Sahne Neyi Söylüyor? 

Film sonunda seti, kamerayı, çekimi görmemiz boşuna değil. Şunu hatırlatıyor: İzlediğin hikâye kurgu. Karakterlerin kimliği kurgu. Senin kimliğin de biraz kurgu. Yani Persona sadece karakterleri değil, seyirciyi de soyuyor. Sana şunu sorduruyor: “Ben gerçekten kimim, yoksa sadece oynadığım rolleri mi sanıyorum?” 

Kısacası bu film bir hikâye anlatmıyor sadece. Seni aynanın karşısına oturtuyor. Ve ayna çok net göstermiyor. Yüzünü biraz başkasının yüzüyle karışmış halde gösteriyor.

 

Son Cümle (Bence filmin özü) 

Elisabet Alma’nın gölgesi olabilir. Ama Alma da Elisabet’in maskesidir. Yani gölge ve persona birbirine muhtaç. Biri olmadan diğeri var olamıyor.

 

Filmin Kendisinin “Persona” Olması 

Metafilm katmanı:

• Film şeridinin kopması
• Kamera ve setin görünmesi
• Anlatının bilerek bölünmesi 

İnceleme sorusu: Bu film bile bize yalan söylüyorsa, biz kendimize ne kadar dürüst olabiliriz?

 

 

 

JUNG’TA “GÖLGE BENLİK” NEDİR? 

Jung’a göre herkesin içinde:

• Toplumun kabul etmediği
• Utanç duyulan
• Bastırılan
• “Ben böyle biri değilim” dediğimiz

bir parça vardır.

 

Buna gölge (shadow) denir. Ve Jung der ki: Gölgeyle yüzleşmezsen, onu başkalarında görürsün. Hatta ona çekilirsin. İşte Persona tam olarak bunu anlatıyor.

 

Alma = Bilinçli Benlik (Ego) 

Alma başta:

• Uyumlu
• “İyi insan”
• Ahlaklı
• Kurallara bağlı 

Kendini böyle tanımlıyor. Yani: Ego = “Ben buyum” dediğimiz hikâye. Ama bu hikâye fazla temiz.

 

Elisabet = Gölge 

Elisabet:

• Soğuk
• Anne olmaktan nefret edebilen
• Duygusuz gibi
• Rol yapmayı reddeden 

Toplumun “kabul edilemez” dediği tarafları temsil ediyor. O yüzden: 

• Konuşmuyor
• Açıklamıyor
• Kendini savunmuyor 

Çünkü gölge konuşmaz. O sadece vardır.

 

Neden Alma Elisabet’e Çekiliyor? 

Jung cevabı verir: İnsan gölgesine mıknatıs gibi çekilir. Elisabet’te Alma’nın bastırdığı her şey var:

• Özgürlük
• Bencillik
• Cinsellik
• Duygusal mesafe
• “Hayır deme” gücü 

O yüzden Alma ona hem hayran, hem öfkeli, hem korkulu 

Bu üçü bir aradaysa → gölge teması vardır.

 

İtiraflar = Gölgenin Yüzeye Çıkışı 

Alma’nın uzun itiraf sahneleri Jungiyen açıdan şudur: Gölgenin bilinçle temas etmesi. Alma konuşurken kontrolü kaybeder, utanç duyar ama aynı zamanda canlı hisseder. Çünkü gölge bastırıldığında zehirler, kabul edildiğinde enerji verir. Ama sorun şu: Alma gölgeyi entegre etmiyor, Onu Elisabet’e bırakıyor. Bu yüzden parçalanıyor.

 

Yüzlerin Birleşmesi = Jung’un Kabusu 

Yüzlerin birleştiği sahne, Jung’un “individuation” (bireyleşme) sürecinin başarısız hâli. Normalde olması gereken: Gölgeyle yüzleş. Onu kabul et. Ama ona dönüşme. 

Filmde olan: Sınırlar eriyor. Kimlikler karışıyor. Ego çökmeye başlıyor. Yani: Alma, gölgeyi tanımak yerine onun içinde eriyor.

 

Vampirizm + Jung = Daha Karanlık 

Burada iki yorum birleşiyor: Elisabet = Alma’nın gölgesi. Ama aynı zamanda gölge besleniyor. Jung’a göre gölge bastırıldıkça güçlenir. Elisabet sustukça güçleniyor. Alma konuştukça: Kendini boşaltıyor, gölgeyi besliyor. 

Yani vampirlik, Jung’ta: Bastırılan benliğin bilinçli benliği tüketmesi

 

Anne Teması Jung’ta Ne? 

Elisabet’in anne olmayı reddetmesi: “Kutsal anne” arketipine karşı çıkış. Kadının sadece verici, şefkatli olması beklentisinin redid. Bu da kolektif gölgenin parçası: Toplumun görmek istemediği anne figürü. Film burada çok cesur: “Anne de karanlık hissedebilir.”

 

Bergman’ın Asıl Sorusu 

Jung’la okursak film şunu soruyor: Gölgenle yüzleşirsen insan olursun. Ama onu reddedersen… ya başkasında yaşarsın ya da onun tarafından yutulursun. Persona’da kimse bunu başaramıyor. O yüzden film huzur vermez.